|
Społeczna Odpowiedzialność Nauki III (SON III) - Przedmiotem programu jest wsparcie podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki oraz innych jednostek organizacyjnych działających na rzecz upowszechniania nauki w realizacji projektów mających na celu popularyzację nauki przez upowszechnianie w sposób zrozumiały i przystępny dla społeczeństwa wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz realizacji projektów związanych z utrzymaniem zasobów bibliotecznych o istotnym znaczeniu dla nauki lub jej dziedzictwa.
Zadania realizowane przez Bibliotekę Uniwersytecką KUL w latach 2026/2028:
"Digitalizacja XIX i XX wiecznych schematyzmów oraz rubrycel diecezjalnych wydanych poza Polską ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej KUL. Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki III.
Schematyzmy (występujące również pod nazwą katalog, rocznik, łac. schematismus, elenchus) to wykazy osobowe duchowieństwa, druki urzędowe wydane za pozwoleniem władz kościelnych, mające charakter użytkowy. Rubrycele (znane też jako kalendarze liturgiczne, łac. Ordo Divini Officii, łac. directorium) zawierają przepisy i wskazania dotyczące odprawiania Mszy św. i odmawiania brewiarza, zaliczane są do ksiąg ceremonialnych. Zarówno schematyzmy jak i kalendarze liturgiczne zapewniają bieżący dostęp do praktycznych informacji natury organizacyjnej i liturgicznej. Podstawowymi adresatami są duchowni diecezjalni i zakonni oraz osoby bezpośrednio związane z Kościołem. Zagraniczne schematyzmy diecezjalne to roczniki urzędowe wydawane przez kościoły chrześcijańskie przy podziale chrześcijaństwa na trzy gałęzie: katolicyzm, protestantyzm i wschodnią ortodoksję (prawosławie i kościoły orientalne), zawierające informacje o duchowieństwie i strukturach danej diecezji i archidiecezji.
Publikowane są głównie w języku łacińskim, rzadziej w narodowym, stanowiąc cenne źródło historyczne dla badaczy dziejów Kościoła. W swojej strukturze zawierają dane o diecezji, o jej nazwie, terytorium, zwierzchności. W dalszej części publikowane są informacje o duchowieństwie, listy księży diecezjalnych, a także innych duchownych, którzy pracowali na terenie danej diecezji. Zawierają również dane o poszczególnych parafiach, ich proboszczach, strukturze i historii, zakonach, seminariach duchownych i innych instytucjach kościelnych danej jednostki terytorialnej.
Kalendarze liturgiczne, które posiadamy w zbiorach BU KUL wydane były często razem z Elenchusami, niektóre występują również jako tytuły samodzielne. Archiwalne publikacje tego typu stanowią podstawę wielu opracowań naukowych, będąc cennym źródłem wiedzy o funkcjonowaniu diecezji i archidiecezji, dla których były sporządzane, czasami wręcz jedynym w przypadku rozproszenia lub utraty innych dokumentów historycznych. Specyfika tego typu publikacji powodowała, że na przestrzeni czasów ulegały one rozproszeniu, z uwagi na użytkowość informacji, które zwierały. Z założenia oba te druki miały ustalony termin ważności trwający około roku. Nie sprzyjało to ich kolekcjonowaniu, a do dziś przetrwała zaledwie część egzemplarzy. Szczególnego znaczenia w tej sytuacji nabierają unikatowe zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej KUL, która posiada jedyny w Polsce i zapewne jeden z największych w Europie zbiór zagranicznych schematyzmów i rubrycel diecezjalnych. Są w nim rzadkie, pojedyncze tytuły, które w innych miejscach nie przetrwały.
Projekt ten stanowi kontynuację poprzedniego projektu Biblioteki Uniwersyteckiej KUL w ramach SON 2024/2025, w którym opracowane zostały i poddane digitalizacji schematyzmy i rubrycele zakonne wydane poza granicami Polski. Celem projektu jest opracowanie merytoryczne, bibliograficzne dokumentów w systemie biblioteczno-informacyjnym ALMA i dLibra BC KUL, oraz digitalizacja i udostępnienie w Bibliotece Cyfrowej KUL oraz Polonie. Publikacje jednostek kościelnej administracji diecezjalnej mającej swoje siedziby poza obszarem Polski to 630 roczników należących do ponad 100 diecezji. 24 % wszystkich egzemplarzy stanowią roczniki diecezji niemieckich. 49,5 % wszystkich egzemplarzy stanowią egzemplarze wydane w XIX wieku, pozostałe 50,5 % zostało wydane w wieku XX, od 1900 do 1965 roku. W BU KUL schematyzmy oraz rubrycele pozostają na sygnaturach druków ciągłych. Opracowanych bibliograficznie będzie 120 tytułów z czego 80 % stanowią schematyzmy, a 20 % rubrycele. Powstanie 631 publikacji cyfrowych, digitalizacji zostanie poddanych szacunkowo 165 000 stron.
Opracowanie: Agnieszka Jarzębowska kustosz biblioteczny
"Digitalizacja i udostępnienie XVI-wiecznych Biblii Polskich ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej KUL." Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna odpowiedzialność nauki III.
Okres złotego wieku kultury polskiej czyli wiek XVI był czasem intensywnego rozwoju literackiego języka polskiego. Jednym z najważniejszych zaś czynników generujących ten rozwój były polskojezyczne tłumaczenia Pisma Świętego. Próby przekładu Biblii na język polski sięgają czasów średniowiecza, jednak dopiero wynalazek Gutenberga umożliwił to przedsięwzięcie opłacalnym. Tłumaczenia Nowego Testamentu a później, wydanej w 1561 roku Biblii tzw. Szarffenbergów aż po najsłynniejszą Biblie tzw. Wujka wydaną w drukarni Łazarzonej w 1599 r. Pismo Święte było przez stulecia jednym z najważniejszych elementem kształtującej się duchowości, kultury literackiej i obrazowej Polaków. Biblie w językach narodowych stanowiły również ważny element w sporach katolików z innowiercami. Rzeczpospolita, zwłaszcza pod rządami Zygmunta Augusta była krajem, na tle Europy, wyjątkowym. Tolerancja monarchy, pozwalała na powstanie wspaniałej, protestanckiej Biblii tzw. Radziwiłłowskiej, temu monarsze dedykowanej, czy też Biblii Brzeskiej z 1563 roku.
Do projektu wybrano 16 egzemplarzy Pisma Świętego, jakie zostały wydane na terenie Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Biblioteka KUL szczyci się posiadaniem większości ważnych edycji polskojęzycznych Biblii, jakie pojawiły się w XVI wieku. Wchodzą one w skład Narodowego Zasobu Bibliotecznego. Każda z nich posiada swoje indywidualne i nieznane szerzej cechy, takie jak proweniencja, oprawa czy notatki marginalne.
Celem projektu jest:
Jako całościowy zbiór zdigitalizowane Biblie z XVI wieku ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej KUL będą bardzo pomocne dla szerokiego badaczy kultury polskiej, szczególnie w jej aspekcie religijnym, historii języka polskiego, relacji międzywyznaniowych w I rzeczypospolitej. Kultura Rzeczpospolitej obojga narodów, zwana niekiedy kulturą sarmacką wymaga opisania na nowo. Kolekcja Biblii XVI wieku ze zbiorów BU KUL będzie ważnym zbiorem źródłowym, pomocnym w tej dyskusji, która nieprzerwanie toczy się od końca XVIII wieku do chwili obecnej. Również historycy sztuki, historycy książki i badacze tegumenolodzy będą mogli czerpać materiał do swoich poszukiwań naukowych korzystając ze zdigitalizowanej kolekcji Biblii XVI wieku z BU KUL.
Opracowanie: dr Arkadiusz Adamczuk starszy kustosz dyplomowany
"Konserwacja, opracowanie i upowszechnienie kolekcji „Chrzanovianum” ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej KUL." Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Programu Społeczna Odpowiedzialność Nauki III.
Chrzanovianum jest księgozbiorem o istotnym w skali kraju znaczeniu dla nauki i jej dziedzictwa. Przyjęta nazwa kolekcji pochodzi od nazwiska twórcy i właściciela zbioru – Profesora Ignacego Chrzanowskiego (1866–1940), wybitnego polskiego historyka literatury, wykładowcy Uniwersytetu Jagiellońskiego. W pracy naukowej Chrzanowski zajmował się literaturą polskiego odrodzenia, oświecenia i romantyzmu, dziejami myśli filozoficznej w literaturze polskiej, kulturą średniowieczną oraz polską literaturą religijną. W 1939 roku w ramach akcji Sonderaktion Krakau został aresztowany przez Niemców i wywieziony do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen-Oranienburg, gdzie zmarł w 1940 roku.
Praca naukowa Profesora nie byłaby możliwa bez warsztatu naukowo-badawczego, na który składa się między innymi właśnie księgozbiór. Kolekcja znajdująca się w Bibliotece Dziedziny Nauk Humanistycznych KUL liczy ponad 3600 woluminów wydawanych głównie w końcu XIX i na początku XX wieku oraz 49 starodruków. W skład kolekcji wchodzą dzieła z literatury pięknej, historii i teorii literatury, religii, filozofii, psychologii, historii oraz czasopisma wydane w przedwojennej Polsce, Anglii, Francji, Niemczech, Szwajcarii, Rosji, Stanach Zjednoczonych. Proweniencja książek jest niejednorodna, większość pochodzi z zakupu, ale dużą część stanowią dzieła podarowane Profesorowi przez przyjaciół i znajomych oraz książki przysyłane przez autorów do recenzji lub krytycznego oglądu.
Niezwykłość i niepowtarzalność Chrzanovianum wynika z wpisów, dedykacji i notatek zawartych w większości książek oraz z piękna opraw introligatorskich. Można znaleźć tu egzemplarze z dedykacjami Władysława Stanisława Reymonta, Romana Dmowskiego, Juliana Krzyżanowskiego. Dedykacje mają różny charakter i styl – od bardzo formalnych próśb o przyjęcie egzemplarza książki, po zabawne zdania lub krótkie wierszyki. Wartość dedykacji nie wynika tylko z ich autorstwa – ukazują one czytelnikowi realia ówczesnego życia kulturalno-naukowego na przykładzie relacji łączących Profesora z ludźmi kultury, polityki i sztuki.
Wszystkie oprawy wykonane zostały w jednym, klasycznym stylu. Najczęściej jest to wtórna oprawa w półskórek i papier marmurkowy. Na półskórku wytłoczono nazwisko autora, tytuł i inicjały Profesora. Zdarzają się egzemplarze oprawione w piękne, wzorzyste płótno. Aby podkreślić wyjątkowość księgozbioru każdy jego egzemplarz zostanie opracowany w systemie bibliotecznym z zaznaczeniem wszelkich wpisów, dedykacji, notatek i rodzajów opraw. Zainteresowanym da to możliwość dokładniejszego zapoznania się z księgozbiorem jako zjawiskiem kulturowym.
Księgozbiór Ignacego Chrzanowskiego zachował się w ogólnym stanie dobrym, jednak wyselekcjonowano 250 jednostek, których stan zachowania jest najgorszy i wymaga interwencji konserwatorskiej. Priorytetem jest tu ochrona autentyzmu historycznych opraw, typów szycia, papierów i wyklejek przy jednoczesnej poprawie ich stabilności fizycznej – zgodnie z zasadą minimalnej ingerencji i poszanowania integralności zabytku. Cały zbiór wymaga dezynfekcji w komorze fumigacyjnej.
Projekt jest przykładem powiązania odpowiedzialnej troski o unikatowe zbiory biblioteczne o wyjątkowym znaczeniu naukowym, kulturowym, humanistycznym i historycznym z nowoczesnym sposobem ich konserwacji i udostępniania. Zapewnia zabezpieczenie, zachowanie i udostępnienie księgozbioru Chrzanovianum jako integralnej części dziedzictwa naukowego i kulturowego.
|
||||||||||
Ostatnia aktualizacja: 01.06.2026, godz. 10:23 - Małgorzata Augustyniuk